Ngày 28/9, Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) khởi công dự án nghiên cứu, thiết kế và chế tạo cuộn kháng bù ngang điện áp 500 kV. Đây là dự án khoa học và công nghệ cấp quốc gia, được triển khai với mục tiêu từng bước làm chủ công nghệ chế tạo một trong những thiết bị quan trọng trên hệ thống truyền tải điện siêu cao áp mà Việt Nam hiện chưa tự sản xuất được.

Theo EEMC, toàn bộ cuộn kháng bù ngang 500 kV đang được sử dụng trên lưới điện trong nước hiện phải nhập khẩu. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung từ nước ngoài đặt ra những yêu cầu về tính chủ động trong đầu tư, khai thác, vận hành và thay thế thiết bị, nhất là trong bối cảnh hệ thống truyền tải điện quốc gia ngày càng mở rộng.

Dự án có tổng kinh phí 82,49 tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước hỗ trợ 22,25 tỷ đồng. EEMC là đơn vị chủ trì, phối hợp với Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội triển khai các nội dung nghiên cứu.

Mục tiêu của dự án không chỉ là tạo ra một sản phẩm mới mà còn hướng tới xây dựng năng lực công nghệ trong nước đối với thiết bị điện có cấp điện áp rất cao. Quá trình nghiên cứu được kỳ vọng giúp doanh nghiệp và đội ngũ khoa học từng bước làm chủ các công nghệ lõi, từ thiết kế, tính toán, chế tạo đến thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm trước khi đưa vào vận hành thực tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, yêu cầu đặt ra đối với dự án không dừng lại ở việc chế tạo được một thiết bị cụ thể mà phải hướng tới làm chủ công nghệ lõi, nhất là trong những lĩnh vực hạ tầng thiết yếu như năng lượng.

Sản phẩm sau khi hoàn thiện cần đáp ứng yêu cầu về độ tin cậy, an toàn trong vận hành, đồng thời có khả năng cạnh tranh về mặt thương mại. Đây cũng là yếu tố quan trọng để kết quả nghiên cứu có thể chuyển hóa thành năng lực sản xuất và tạo ra giá trị lâu dài cho doanh nghiệp.

Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định phát biểu tại sự kiện, ngày 28/9.

Thiết bị quan trọng đối với lưới truyền tải siêu cao áp

Cuộn kháng bù ngang là thiết bị được sử dụng để hỗ trợ điều chỉnh và duy trì điện áp trên đường dây truyền tải ở mức phù hợp. Đối với các đường dây siêu cao áp có chiều dài lớn, đặc biệt trong điều kiện lượng điện truyền tải thấp, đường dây có thể phát sinh công suất phản kháng làm điện áp tăng cao.

Cuộn kháng bù ngang có chức năng hấp thụ phần công suất này, qua đó hạn chế hiện tượng tăng điện áp trên đường dây, góp phần ổn định hệ thống và giảm tổn thất điện năng.

Đối với hệ thống điện có quy mô ngày càng lớn, việc kiểm soát điện áp và duy trì ổn định vận hành trở thành yêu cầu quan trọng. Khi các tuyến đường dây 500 kV tiếp tục được đầu tư mở rộng, nhu cầu đối với các thiết bị phục vụ điều chỉnh, bảo vệ và vận hành lưới điện cũng sẽ gia tăng.

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, trong giai đoạn 2021-2030, Việt Nam dự kiến xây mới khoảng 12.944 km đường dây và 102.900 MVA trạm biến áp 500 kV.

Quy mô phát triển này cho thấy nhu cầu về thiết bị điện siêu cao áp không chỉ nằm ở việc đầu tư các công trình mới mà còn bao gồm nhu cầu bảo đảm thiết bị thay thế, bảo trì, nâng cấp và tăng cường khả năng vận hành ổn định của toàn hệ thống.

Trong bối cảnh đó, việc từng bước nghiên cứu và sản xuất trong nước các thiết bị hiện vẫn phải nhập khẩu được xem là một hướng đi nhằm nâng cao tính chủ động của ngành điện.

Từ máy biến áp 110 kV đến thiết bị 500 kV

Dự án cuộn kháng bù ngang 500 kV tiếp nối quá trình EEMC từng bước nghiên cứu và nội địa hóa các thiết bị điện có cấp điện áp cao.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, hành trình này được doanh nghiệp bắt đầu từ nhiệm vụ nghiên cứu máy biến áp 110 kV vào năm 1993. Đến năm 2003, doanh nghiệp tiếp tục nghiên cứu máy biến áp 220 kV và đến năm 2010 triển khai nghiên cứu máy biến áp 500 kV.

Quá trình này cho thấy việc làm chủ thiết bị điện siêu cao áp đòi hỏi lộ trình nghiên cứu lâu dài, trong đó mỗi cấp điện áp là một bước nâng cao năng lực thiết kế, công nghệ chế tạo, vật liệu, thử nghiệm và kiểm soát chất lượng.

Một dấu mốc đáng chú ý là tháng 12/2025, máy biến áp 500 kV công suất 900 MVA do EEMC chế tạo được nghiệm thu cấp Nhà nước và đóng điện trên lưới điện quốc gia.

Công suất của thiết bị này gần gấp đôi loại máy biến áp 500 kV mà doanh nghiệp từng thực hiện vào năm 2010. Kết quả này tạo nền tảng để EEMC tiếp tục mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thiết bị khác trong hệ thống điện siêu cao áp.

Dự án cuộn kháng 500 kV vì vậy được xem là bước tiếp theo trong quá trình nâng cao năng lực làm chủ công nghệ thiết bị điện của doanh nghiệp Việt Nam.

Nếu hoàn thành đúng mục tiêu, sản phẩm không chỉ bổ sung thêm một dòng thiết bị có thể chế tạo trong nước mà còn góp phần hình thành năng lực nghiên cứu, thiết kế và sản xuất đối với những thiết bị có yêu cầu kỹ thuật cao.

Làm chủ công nghệ để tăng tính chủ động cho ngành điện

Từ góc độ phát triển hệ thống năng lượng, việc chủ động về thiết bị có ý nghĩa ngày càng lớn khi nhu cầu điện tiếp tục tăng và cấu trúc nguồn điện thay đổi.

Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng cho rằng mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10-15% trở lên trong giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu phải mở rộng nhanh cả nguồn và lưới điện.

Theo ông, một hệ thống điện an toàn, xanh, ổn định và có khả năng mở rộng là yếu tố quan trọng đối với sức cạnh tranh của môi trường đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực như chuyển đổi số, công nghiệp chip bán dẫn và các ngành công nghiệp mới.

Khi nhu cầu sử dụng điện tăng, cơ cấu nguồn điện thay đổi và dòng công suất trên hệ thống truyền tải ngày càng phức tạp, yêu cầu đối với độ tin cậy của thiết bị cũng như năng lực vận hành hệ thống sẽ ngày càng cao.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển các sản phẩm “Make in Vietnam” phục vụ ngành điện có thể giúp tăng khả năng chủ động về nguồn cung, từng bước giảm sự phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu và tạo thêm dư địa để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của ngành năng lượng.

Đối với EEMC, mục tiêu của dự án cuộn kháng 500 kV không chỉ hướng tới một sản phẩm cụ thể mà còn gắn với quá trình tích lũy năng lực công nghệ và mở rộng danh mục thiết bị có khả năng sản xuất trong nước.

Hướng tới giảm phụ thuộc nhập khẩu

Một trong những kỳ vọng được đặt ra đối với dự án là sau khi hoàn thành, cuộn kháng bù ngang 500 kV do Việt Nam nghiên cứu, thiết kế và chế tạo có thể được sử dụng trên hệ thống điện trong nước.

Việc có thêm nguồn cung nội địa có thể góp phần giảm chi phí nhập khẩu và tổng mức đầu tư của các dự án, đồng thời tạo điều kiện để ngành điện chủ động hơn trong việc cung cấp thiết bị, bảo trì, sửa chữa và thay thế khi cần thiết.

Tuy nhiên, để một thiết bị siêu cao áp có thể đưa vào sử dụng rộng rãi, yêu cầu đặt ra không chỉ là chế tạo được sản phẩm mà còn phải chứng minh độ tin cậy, khả năng vận hành ổn định và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan.

Đây cũng là lý do dự án được triển khai theo hướng kết hợp giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, nghiên cứu. Sự phối hợp giữa năng lực sản xuất thực tế của doanh nghiệp với năng lực nghiên cứu khoa học có thể tạo điều kiện để giải quyết các bài toán kỹ thuật phức tạp, đồng thời rút ngắn quá trình chuyển giao kết quả nghiên cứu thành sản phẩm.

Đổi mới cơ chế hỗ trợ nghiên cứu theo sản phẩm đầu ra

Cùng với việc triển khai các dự án công nghệ trọng điểm, cơ chế quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ cũng được đặt ra theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp và nhà khoa học.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ áp dụng cơ chế quản lý theo sản phẩm đầu ra, đồng thời chú trọng bảo vệ tài sản trí tuệ và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu.

Đây được xem là cách tiếp cận nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu và phát triển công nghệ, đặc biệt đối với những lĩnh vực có yêu cầu đầu tư lớn, thời gian nghiên cứu dài và mức độ rủi ro công nghệ cao.

Với những thiết bị đặc thù như cuộn kháng bù ngang 500 kV, quá trình từ nghiên cứu đến sản phẩm thương mại đòi hỏi nhiều bước thử nghiệm và hoàn thiện. Vì vậy, cơ chế hỗ trợ phù hợp có thể tạo thêm động lực để doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ lõi thay vì chỉ tập trung vào các khâu gia công, lắp ráp.

Mở rộng danh mục thiết bị điện “Make in Vietnam”

Bên cạnh dự án cuộn kháng bù ngang 500 kV, EEMC cho biết đến năm 2030 sẽ tiếp tục nghiên cứu và hợp tác quốc tế để sản xuất một số thiết bị điện mà Việt Nam hiện chưa chế tạo được.

Định hướng này cho thấy doanh nghiệp đang đặt mục tiêu mở rộng từ việc nội địa hóa từng sản phẩm sang xây dựng năng lực công nghệ và hệ sinh thái sản xuất thiết bị điện có cấp điện áp cao.

EEMC đặt mục tiêu doanh thu trên 5.000 tỷ đồng trong giai đoạn tới, trong đó xuất khẩu chiếm khoảng 10-20%. Các thị trường được doanh nghiệp hướng tới gồm Australia, Philippines, Lào, Trung Đông và Mỹ.

Nếu các mục tiêu này được triển khai hiệu quả, việc phát triển năng lực sản xuất thiết bị điện trong nước có thể mở ra thêm cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường thiết bị điện quốc tế.

Từ máy biến áp 110 kV, 220 kV đến máy biến áp 500 kV và nay là cuộn kháng bù ngang 500 kV, quá trình nghiên cứu của EEMC cho thấy một hướng tiếp cận từng bước trong việc làm chủ thiết bị điện có yêu cầu kỹ thuật cao.

Trong dài hạn, mục tiêu không chỉ là thay thế một phần thiết bị nhập khẩu mà còn xây dựng năng lực thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ trong nước. Đây là nền tảng để doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh, đồng thời góp phần tăng tính chủ động của ngành điện trong quá trình mở rộng và hiện đại hóa hệ thống truyền tải quốc gia.

Nguồn: Tổng hợp