Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng năng lượng không ngừng gia tăng, quá trình chuyển đổi xanh diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu và mục tiêu đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 đang trở thành cam kết chiến lược của Việt Nam, việc phát triển các nguồn năng lượng sạch, ổn định và có khả năng cung cấp công suất lớn được xem là yêu cầu cấp thiết. Trong đó, năng lượng nguyên tử, đặc biệt là điện hạt nhân, đang được xác định là một trong những giải pháp quan trọng góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đa dạng hóa nguồn cung điện và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Định hướng này tiếp tục được khẳng định tại Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) diễn ra ngày 7/7 với sự tham dự của lãnh đạo Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Điện hạt nhân giữ vai trò chiến lược trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia

Phát biểu tại buổi lễ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh Việt Nam đang đứng trước yêu cầu vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính. Để đạt được mục tiêu này, Chính phủ đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó phát triển năng lượng nguyên tử và điện hạt nhân được xem là một trong những trụ cột quan trọng của chiến lược phát triển năng lượng quốc gia trong dài hạn.

Theo Phó Thủ tướng, Chính phủ đang khẩn trương chuẩn bị triển khai Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 cùng Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai. Đây là những dự án có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ bổ sung nguồn điện ổn định cho hệ thống điện quốc gia mà còn tạo nền tảng để Việt Nam từng bước làm chủ các công nghệ hạt nhân tiên tiến, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học.

Ông cho rằng việc triển khai thành công các dự án này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương cùng sự tham gia tích cực của cộng đồng khoa học, trong đó Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam giữ vai trò trung tâm trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và hỗ trợ triển khai các chương trình điện hạt nhân của quốc gia.

50 năm xây dựng nền tảng khoa học và công nghệ hạt nhân của Việt Nam

Trải qua nửa thế kỷ hình thành và phát triển, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đã khẳng định vai trò là tổ chức khoa học và công nghệ nòng cốt trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của đất nước.

Một trong những dấu mốc có ý nghĩa lịch sử là việc khôi phục, nâng cấp và đưa Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt vận hành trở lại vào năm 1984. Thành công này không chỉ đánh dấu bước tiến quan trọng về năng lực khoa học mà còn thể hiện khát vọng làm chủ công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình của đội ngũ các nhà khoa học Việt Nam.

Từ nền tảng đó, hệ thống các viện nghiên cứu, trung tâm chuyên sâu và phòng thí nghiệm hiện đại đã từng bước được hình thành, tạo nên mạng lưới nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ hạt nhân phục vụ nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội.

Trong hơn bốn thập kỷ qua, Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt đã trở thành trung tâm nghiên cứu hạt nhân quan trọng nhất của Việt Nam, phục vụ đào tạo nguồn nhân lực, nghiên cứu vật lý hạt nhân, phân tích kích hoạt neutron, nghiên cứu vật liệu, sản xuất đồng vị phóng xạ và nhiều hoạt động khoa học khác.

Đưa công nghệ hạt nhân vào phục vụ đời sống và phát triển kinh tế

Bên cạnh nghiên cứu cơ bản, các thành tựu khoa học của Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đã được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, mang lại hiệu quả thiết thực cho nền kinh tế và đời sống xã hội.

Trong lĩnh vực y tế, Viện đã làm chủ công nghệ nghiên cứu và sản xuất hơn 30 loại đồng vị phóng xạ cùng các dược chất đánh dấu phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh, đặc biệt là bệnh ung thư. Các sản phẩm này hiện được cung cấp cho nhiều bệnh viện trên cả nước, góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, nâng cao khả năng tiếp cận các kỹ thuật y học hạt nhân hiện đại của người dân.

Đặc biệt, trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn, Viện đã tăng cường vận hành Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt để bảo đảm từ 80–100% nhu cầu dược chất phóng xạ trong nước, góp phần duy trì hoạt động khám chữa bệnh và điều trị ung thư liên tục.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, công nghệ bức xạ được ứng dụng để chọn tạo nhiều giống cây trồng mới có năng suất cao, chất lượng tốt, khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu. Những kết quả nghiên cứu này góp phần nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp, bảo đảm an ninh lương thực và phát triển nền nông nghiệp bền vững.

Ở lĩnh vực công nghiệp, các kỹ thuật kiểm tra không phá hủy, đánh dấu phóng xạ và phân tích bằng đồng vị đã được ứng dụng hiệu quả trong ngành dầu khí, hóa dầu, cơ khí chế tạo, xây dựng và nhiều ngành công nghiệp trọng điểm khác. Song song với đó, hệ thống chiếu xạ hiện đại cũng đang phục vụ công tác khử trùng vật tư y tế, thanh trùng thực phẩm, nâng cao chất lượng hàng hóa phục vụ xuất khẩu.

Bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó với các nguy cơ hạt nhân

Cùng với hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam còn đảm nhiệm vai trò quan trọng trong công tác bảo đảm an toàn bức xạ và an ninh hạt nhân.

Viện đã xây dựng và vận hành Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia, thực hiện giám sát thường xuyên mức độ phóng xạ trên phạm vi cả nước, kịp thời phát hiện các dấu hiệu bất thường và hỗ trợ cơ quan quản lý trong công tác ứng phó với các sự cố hạt nhân có thể xảy ra.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia trong khu vực tiếp tục phát triển điện hạt nhân, việc duy trì hệ thống quan trắc hiện đại không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn nâng cao năng lực ứng phó với các tình huống khẩn cấp, bảo đảm an toàn cho người dân và phục vụ công tác quản lý nhà nước.

Chuẩn bị nền tảng cho chương trình điện hạt nhân quốc gia

Theo định hướng của Chính phủ, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam sẽ tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong quá trình triển khai chương trình điện hạt nhân quốc gia.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị Viện tiếp tục kiện toàn mô hình tổ chức, nâng cao năng lực nghiên cứu và từng bước trở thành trung tâm hàng đầu về nghiên cứu, ứng dụng, đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp làm chủ công nghệ hạt nhân theo Chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Bên cạnh đó, Viện cần tập trung nguồn lực để triển khai Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả; đồng thời chủ động tham gia Chương trình điện hạt nhân của Việt Nam, nghiên cứu và tiếp cận các công nghệ lò phản ứng tiên tiến, từng bước nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ.

Đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc phát triển ngành công nghiệp điện hạt nhân, giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong lĩnh vực công nghệ cao.

Phát triển nguồn nhân lực – Yếu tố quyết định thành công

Bên cạnh đầu tư hạ tầng và công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao được xác định là yếu tố quyết định đối với sự phát triển bền vững của ngành năng lượng nguyên tử.

Phó Thủ tướng yêu cầu Viện tiếp tục mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu trong và ngoài nước, đặc biệt là tăng cường hợp tác với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, cập nhật tri thức mới và phát triển đội ngũ chuyên gia hạt nhân có trình độ quốc tế.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cũng cho rằng một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là xây dựng đội ngũ nhân lực kế cận cho ngành năng lượng nguyên tử.

Ông đề nghị Viện sớm tổ chức các diễn đàn, tọa đàm quy tụ các thế hệ nhà khoa học nhằm tổng kết kinh nghiệm, chia sẻ tri thức, đồng thời nghiên cứu đề xuất các chính sách phù hợp để thu hút, đào tạo và giữ chân đội ngũ chuyên gia chất lượng cao phục vụ các chương trình hạt nhân trong tương lai.

Mở rộng ứng dụng công nghệ hạt nhân vì mục tiêu phát triển bền vững

Trong giai đoạn tới, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam sẽ tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng công nghệ hạt nhân trong các lĩnh vực y tế, nông nghiệp, công nghiệp, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đồng thời, Viện sẽ tập trung nghiên cứu các công nghệ chế biến sâu đối với những loại khoáng sản chiến lược như đất hiếm và titan; tăng cường chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp; hỗ trợ phát triển các sản phẩm công nghệ cao, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo lãnh đạo Viện, mục tiêu không chỉ là trở thành một viện nghiên cứu mạnh mà còn hướng tới xây dựng tổ chức khoa học và công nghệ hạt nhân chiến lược của quốc gia, có đủ năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và tham gia giải quyết những bài toán lớn của đất nước.

Động lực mới cho phát triển khoa học công nghệ và bảo đảm an ninh năng lượng

Trong xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu, phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đang trở thành một trong những giải pháp quan trọng giúp nhiều quốc gia bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Đối với Việt Nam, việc tiếp tục đầu tư phát triển năng lượng nguyên tử không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội mà còn tạo động lực mạnh mẽ cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Với nền tảng được xây dựng trong suốt 50 năm qua cùng sự quan tâm, đầu tư của Đảng và Nhà nước, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục giữ vai trò hạt nhân của hệ sinh thái khoa học và công nghệ hạt nhân quốc gia, từng bước làm chủ các công nghệ tiên tiến, thúc đẩy phát triển điện hạt nhân an toàn, hiệu quả và bền vững, đóng góp tích cực vào mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển có nền khoa học, công nghệ hiện đại, nền kinh tế xanh và khả năng tự chủ cao về năng lượng trong những thập kỷ tới.

Nguồn: Tổng hợp