Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một cơ hội đặc biệt để các nền kinh tế đang phát triển rút ngắn khoảng cách về kinh tế và xã hội với các quốc gia tiên tiến. Theo Báo cáo Phát triển Thế giới 2026: Triển vọng của trí tuệ nhân tạo do Ngân hàng Thế giới (WB) công bố, nếu nhanh chóng xây dựng nền tảng về điện năng, kết nối Internet, hạ tầng số và kỹ năng, các quốc gia đang phát triển có thể tận dụng AI để tạo ra những bước tiến lớn chỉ trong một thập kỷ.

AI – cơ hội tăng tốc phát triển

WB nhận định các nền kinh tế đang phát triển có thể hưởng lợi đáng kể từ AI mà không nhất thiết phải đầu tư vào những mô hình AI khổng lồ hay các trung tâm dữ liệu quy mô lớn. Thay vào đó, việc lựa chọn và tùy chỉnh các công cụ AI nhỏ, chi phí hợp lý, phù hợp với điều kiện địa phương có thể tạo ra tác động thiết thực.

Trong y tế, AI có thể hỗ trợ nhân viên y tế phân tích thông tin và phát hiện bệnh nhanh hơn. Trong giáo dục, công nghệ có thể hỗ trợ giáo viên xây dựng bài giảng và cá nhân hóa việc học. Với nông nghiệp, AI có thể hỗ trợ lựa chọn cây trồng, phân tích điều kiện sản xuất và dự báo thời tiết. Các dịch vụ công cũng có thể được mở rộng tới những khu vực còn hạn chế về nguồn lực.

Tuy nhiên, WB nhấn mạnh rằng AI không thể phát huy hiệu quả nếu chỉ đơn thuần nhập khẩu công nghệ. Các giải pháp cần được nội địa hóa, sử dụng dữ liệu đáng tin cậy và phù hợp với ngôn ngữ, nhu cầu cũng như điều kiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia.

AI có thể nâng cao năng suất thay vì chỉ thay thế việc làm

Một trong những điểm đáng chú ý của báo cáo là mức độ tác động của AI tới việc làm tại các nước đang phát triển được đánh giá thấp hơn so với các nền kinh tế thu nhập cao.

Theo WB, khoảng 4,5% việc làm tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình có khả năng chịu ảnh hưởng đáng kể từ AI tạo sinh, trong khi tỷ lệ này tại các nền kinh tế thu nhập cao là khoảng 14,2%.

Ở chiều ngược lại, AI có thể tạo ra cơ hội nâng cao năng suất. Khoảng 16,2% việc làm tại các nước đang phát triển được dự báo có khả năng hưởng lợi đáng kể về năng suất nhờ AI, gần với mức 18,7% tại các quốc gia giàu có.

Điều này cho thấy AI không nhất thiết phải được nhìn nhận chủ yếu như công nghệ thay thế con người. Nếu được triển khai phù hợp, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ người lao động, nâng cao hiệu quả công việc và mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Hạ tầng số là nền móng của cuộc cách mạng AI

Để biến tiềm năng thành kết quả thực tế, WB cho rằng các quốc gia đang phát triển cần ưu tiên xây dựng những nền tảng cơ bản, gồm điện năng ổn định, Internet băng rộng, năng lực tính toán, thiết bị số và kỹ năng số.

Đây là điều kiện tiên quyết bởi AI cần một hệ sinh thái hạ tầng đủ mạnh để có thể triển khai trên diện rộng. Những khu vực còn thiếu điện, Internet hoặc thiết bị tiếp cận số sẽ khó có thể hưởng lợi đầy đủ từ làn sóng AI.

Bên cạnh hạ tầng vật lý, dữ liệu cũng trở thành một nguồn lực quan trọng. Các quốc gia cần phát triển nguồn dữ liệu địa phương, trong đó có dữ liệu bằng ngôn ngữ bản địa, để xây dựng và điều chỉnh các công cụ AI phù hợp với nhu cầu của người dân và doanh nghiệp.

Cần tạo môi trường để doanh nghiệp thử nghiệm và mở rộng AI

WB cũng nhấn mạnh vai trò của chính phủ trong việc tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp và các startup AI phát triển. Các doanh nghiệp cần có điều kiện tiếp cận nguồn vốn, thử nghiệm công nghệ, đánh giá hiệu quả và mở rộng những mô hình đã chứng minh được giá trị.

Thách thức không chỉ nằm ở việc triển khai nhiều dự án AI mà còn ở khả năng xác định đâu là những ứng dụng thực sự tạo ra hiệu quả. Vì vậy, cần tăng cường đánh giá dựa trên bằng chứng, nâng cao chất lượng nhân lực và xây dựng các cơ chế rõ ràng trong mua sắm, thử nghiệm và đánh giá công nghệ.

Biểu đồ thể hiện dự báo chi tiêu vốn năm 2026 của các nhà cung cấp dịch vụ đám mây quy mô cực lớn (hyperscaler) về AI (thanh màu đỏ; bao gồm Alphabet [Google], Amazon, Meta, Microsoft và Oracle; các đơn vị này vận hành cơ sở hạ tầng đám mây khổng lồ cần thiết để huấn luyện và triển khai các mô hình và ứng dụng AI) và GDP danh nghĩa năm 2025 của các quốc gia (các thanh màu xanh). Các hãng chi tiêu vốn dự kiến ở Việt Nam là 494 tỷ USD.

Phát triển AI phải đi cùng trách nhiệm và niềm tin

Cùng với những cơ hội lớn, WB cảnh báo AI cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng, lan truyền thông tin sai lệch, tập trung quyền lực thị trường và ảnh hưởng đến quyền riêng tư nếu thiếu cơ chế bảo vệ phù hợp.

Do đó, các quốc gia cần xây dựng chính sách thúc đẩy AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm. Việc bảo vệ dữ liệu cá nhân, hạn chế thiên lệch trong các quyết định có sự tham gia của AI và nâng cao trách nhiệm giải trình sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng niềm tin xã hội.

Đặc biệt, WB khuyến nghị các quốc gia tăng cường hợp tác quốc tế để hạn chế sự phân mảnh trong chính sách và tiêu chuẩn quản lý AI.

Cơ hội để các nước đang phát triển tăng tốc

AI không thể thay thế toàn bộ những yếu tố nền tảng của phát triển kinh tế, nhưng có thể trở thành đòn bẩy mạnh mẽ để tăng tốc quá trình này.

Đối với các nền kinh tế đang phát triển, thời điểm hiện nay là cơ hội để đầu tư vào điện năng, kết nối số, dữ liệu, kỹ năng và thể chế, đồng thời chủ động phát triển những ứng dụng AI phù hợp với nhu cầu trong nước.

Nếu tận dụng tốt những điều kiện này, AI có thể giúp các quốc gia giải quyết nhiều bài toán tồn tại lâu dài trong y tế, giáo dục, nông nghiệp, dịch vụ công và sản xuất, qua đó mở ra một hướng đi mới để nâng cao năng suất, chất lượng sống và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Nguồn: Tổng hợp